گوردون چایلد

باستانشناس سرشناس استرالیایی در ۱۴ اوریل ۱۸۹۲ بدنیا آمد. وی تحصیلات خویش در خصوص باستانشناسی را در دانشگاههای سیدنی و آکسفورد ادامه داد. وی در دانشگاههای مختلفی همچون دانشگاه لندن به تدریس باستانشناسی پرداخت. باستانشناسی بدون گوردون چایلد شاید امروزه فاقد بسیاری از مبانی باستانشناسی بود.

 کتابهای زیر از مشهورترین آثار به جای مانده از این باستانشناس فقید استرالیایی است:

The Dawn of European Civilization (1925)

Man Makes Himself (1951)

What Happened in History (1942)

(1944 )Progress and Archaeology

وی در ۱۹ اکتبر ۱۹۵۷ در حالی دنیا را وداع گفت که پس از بازنشستگی از دانشگاه لندن قصد نگارش کتابی دیگر را داشت که اجل به او فرصت این کار را نداد.

یک سئوال

قدیمیترین اثر باستانی در استان سیستان و بلوچستان چه نام دارد؟ و در کجا واقع شده است؟

نشانه های جوامع شهرنشین از دیدگاه "گوردون چایلد"

 ۱- گسترش شهرها (اندازه و وسعت)                                      

 

۲- تمرکز مازاد محصول

 

۳- بناهای یادمانی و عمــومی

 

۴- طبقات اجتماعی

 

۵- وجود نخبگان

 

۶- سیستم اداری و نگارش

 

۷- پیشرفت علومی که به فعالیتهای کشاورزی نظم می بخشند.

 

۸- عقلانی و پیچیده شدن شیوه های هنری

 

۹- تجارت با مناطق دوردست و واردات مواد خام

 

۱۰- روابط اجتماعی بر اساس یکجا نشینی نه بر اساس روابط خویشاوندی

بمپور و قلعه بمپور

Potinger جهانگرد اروپایی که در سال 1810ميلادي که به بلوچستان سفر کرده بود، می نويسد: «افسانه و روايت عاميانه اي ميان مردم بلوچستان حاکي است ، فرمانده ارتش عظيم ، هنگام عبور از اين راه به سواران خود دستور داد تا توبره اسبان را از خاک و گل پر کنند و روي هم بريزند. تعداد سواران آنچنان زياد بود که وقتي خاکها را بر روي هم انباشتند، تپه اي بر جاي ماند». بر فراز اين تپه قلعه «بمپور» ساخته شده که يکي از مشهورترين آثار تاريخي و ديدني بلوچستان به شمار مي آيد. اگرچه روايت ياد شده اندکي مبالغه آميز به نظر مي آيد، اما مروري بر ابعاد جغرافيايي تپه ، نشانگر آن است که خاک اين تپه از مناطق ديگر به محل ساخت قلعه «بمپور» منتقل شده است.

مصالح بكار رفته در اين قلعه خشت‏خام و گل رس بوده كه برروى يك تپه مصنوعى احداث شده است ديوارهاى غربى و شرقى در هر رأس داراى برجهاى استوانه‏اى مى‏باشند. از چهار برجك ديده‏بانى تنها دو برجك آن به ارتفاع 2 متر باقى مانده‏اند. در داخل قلعه يك رديف از اتاقهاى چسبيده به ديوار قلعه براى امور مختلف در نظر گرفته شده‏اند. يك حلقه چاه نيز در درون قلعه وجود دارد ارتفاع تپه مصنوعى كه قلعه روى آن قرار گرفته 80 متر است.

قلعه به صورت دو بخشی ساخته شده و از نظر ارتفاع ، اين 2بخش با هم يکسان نيستند. صحن پايين که در ورودي در ديواره شرقي آن قرار گرفته و برجهايي چند نيز آن را احاطه کرده اند. علاوه بر اين ، اصطبل اسبها و يک نقب براي فرار از محاصره به هنگام تسخير احتمالي قلعه نيز وجود داشته است.قسمت فوقاني قلعه ارگ و حاکم نشين بوده است.بلندي تپه از صحن پايين بيشتر بوده به حدي که نفوذ به داخل ارگ براي مهاجمان به علت بلندي و شيب تند تپه ، کار ساده اي نبوده است. درديواره اطراف قلعه 10برج دفاعي قرار داشته است.درباره تپه و قلعه واقع بر روي آن ، تحقيقات متعددي صورت گرفته است.از جمله فرانسوا بالساني، محقق فرانسوي و معاون آکادمي امور درياهاي فرانسه که در سال 1335 ه.ش از قلعه بمپور ديدن کرده معتقد است : «آثاري که من در قلعه بمپور به دست آوردم طبق نظر متخصصان موزه لوور فرانسه ، حداقل مسبوق به دوره ساسانيان است».

 

بمپور و تپه بمپور

 

بمپور  در 22 كيلو متري غرب ايرانشهر قرار گرقته است. رود خانه با اهميت بمپوركه ازكوه هاي شمال شرقي ايرانشهر (ايرندگان ودامن) سر چشمه مي گيرد،

از جنوب بمپوربه طرف غرب جريان مي يابد ودر انتها به هامون جازموريان میریزد.  

  بمــــــــپور ناحيه ي جلگه اي است كه 510 متر ازسطح در يا ارتفاع دارد و ارتفاعاتي در حدود 1700 متر زمــــينهاي جنوبي آن را پوشانده است. آب و هواي آن به طور كلي گرم و نسبتا مرطوب است که از مراكز عمده‌ صادرات خـــــرما ، تره بار وغلات محسوب مي شود.

 

دکتر بئاتريس دکاردي ، محقق و باستان شناس ديگري که در اين منطقه مطالعاتي صورت داده می گوید:«اشيا و ظروف به دست آمده در تپه باستاني بمپور از نظر تاريخي ، تمدن اوليه سرزمين بلوچستان غربي را در اين منطقه ثابت مي کند؛ که اين تمدن به منزله واسطه اي ميان تمدن هاي غربي ايران و تمدن کهن سند پاکستان بوده است.به اعتقاد «دکاردي» سفالهاي به دست آمده در بمپور متعلق به 2700 سال قبل از ميلاد هستند و نشان مي دهد اين مکان در نتيجه خشک شدن تدريجي از آبادي افتاده است.درحالي که سابق بر اين ، بسيار آباد بود و جمعيت زيادي را در خود جاي مي داده است.البته شباهت بناي قلعه بمپور با ساختمان هاي دوره ساساني واقع در منطقه کرمان مانند قلعه دختر و قلعه بم نشانگر آن است که تاريخ اوليه اين قلعه را مي توان تا دوره ساساني به عقب برد.

اینجانب معتقدم که موقعیت خاص بمپور که فلات ایران را به دره هند متصل می نمود، اهمیت خاصی به این منطقه داده است. در این منطقه از بلوچستان ایران محوطه های مهمی وجود دارند که گویای ارتباط با مناطق فوق می باشند. شباهت میان سفالهای تپه بمپور، شهر سوخته، موندیگاک و خیلی از محوطه های دیگر گویای ارتباط این محوطه مهم با مناطقی در دره هند و فلات ایران می باشد. شاید به جرات بتوان گفت که همان نقشی که امروزه جاده زاهدان ایرانشهر ایفاء می نماید، در هزاره سوم ق.م نیز ایفاء مینموده است. با این تفاوت که این جاده امروزه بصورت آسفالته می باشد و در ادوار گذشته بعنوان معبری طبیعی ایفای نقش می نموده است. راههای طبیعی از سمت دره هند به این منطقه از جنوبشرق ایران شاهد کاروانهای تجاری در هزاره سوم ق.م و ادوار بعدی بوده است. احتمالا این کارونها پس از طی مسافتی به سمت جازموریان  نهایتا به سمت فلات مرکزی ایران ادامه مسیر می دادند. هر جند در اواخر هزاره سوم ق.م راههای تجاری دریایی جایگزین راههای تجارت زمینی شدند، اما به نظر می رسد که این تغییر جهت تاثیر چندانی بر محوطه های دره بمپور نگذاشتند.